İnsan dünyaya gəldiyi gündən etibarən bir axtarış içindədir — çörəyin, huzurun, bərəkətin axtarışı. Lakin çox vaxt bu axtarışda yalnız zahiri səbəblərə sarılır: iş, ticarət, əlaqələr. Halbuki İslam düşüncəsinin dərinliklərində ruzunun yalnız əl-əmək məsələsi olmadığı aydın görünür. Ruzu bir imtahandır, bir lütfdür və — ən əsası — bir münasibətdir: bəndə ilə Rəbbi arasındakı münasibət.Bu münasibətin ən güclü ifadəsi istiğfardır. Nuh peyğəmbər öz qövmünə yalnız axirəti deyil, dünyanı da vəd etdi — istiğfarın əvəzində. Allah-təala Qurani-Kərimdə bu həqiqəti Nuh peyğəmbərin dilindən belə bəyan edir: *«Dedim ki: Öz Rəbbinizdən bağışlanmaq diləyin. Çünki O, çox bağışlayandır. Göydən sizə bol yağış göndərsin, sizə mal-dövlət və oğullar əta etsin, sizin üçün bağlar yaratsın və sizin üçün çaylar axıtsın»* (Nuh, 10–12). Bu ayələr oxunanda insan düşünməyə bilmir: bağışlanma ilə yağış, tövbə ilə çaylar arasında nə əlaqə var? Cavab sadədir — günah ruzunun axarını kəsir, tövbə isə o kəsilmiş arxları yenidən açır. Bəlkə də istiğfarın ən dərin hikməti budur: o, insanı Allahla yenidən üz-üzə gətirir, aralarındakı pərdəni qaldırır.Sədəqə isə bu məntiqlə tam uyğun gəlir. Rəvayətlərdə onun «ruzunun açarı» olduğu bildirilir. Quran da bu həqiqəti açıq ifadə edir: *«De ki: Şübhəsiz, Rəbbim istədiyi bəndəsinə ruzini bol edər və ya onu azaldar. Allahın yolunda xərclədiyiniz hər şeyin əvəzini O verəcəkdir»* (Səbə, 39). İnsan əlindəkini verəndə bir növ Allaha olan etibarını bəyan edir: «Sən verərsən, mən vermişəm.» Bu etibar boşa çıxmaz. Verən əl yığılıb qalmaz — bu, təcrübənin də, nəqlin də şəhadət etdiyi həqiqətdir.Qardaşı üçün dua edən mömin — özü bilmədən özü üçün də dua edir. Rəvayət bunu açıq bildirir: qeybdə başqası üçün edilən dua qəbul olar. Allah-təala isə Quranda buyurur: *«Rəbbiniz dedi: Mənə dua edin, sizin duanıza cavab verim»* (Ğafir, 60). Burada nəfsani hesabın yeri yoxdur. Bu dua xalis olduğu üçün qəbul olur — çünki onda riya yoxdur, yalnız sevgi var.Sübh azanından gün çıxana qədər olan o qısa, sükutlu vaxt — yer üzünün ən mübarək anlarından biridir. Rəvayət bildirir ki, o saatlarda zikr etmək, işə çıxıb ruzu qazanmaqdan daha faydalıdır. Quran da o sübh anına and içir: *«Sübhə and olsun ki, nəfəs alır»* (Təkvir, 18). Bu, tənbəlliyin tərifi deyil — ruzunun yalnız bədən zəhmətiylə deyil, qəlb zəhmətiylə də gəldiyinin xatırladılmasıdır. O sübh zikri sanki günün bütün saatlarına nur saçır.Günahlardan çəkinmək mənfi ifadə ilə deyilmiş müsbət bir həqiqətdir. Bəzi günahlar ruzunu kəsir — bu, cəza deyil, təbii nəticədir. Allah-təala buyurur: *«Başınıza gələn hər bir müsibət öz əllərinizlə etdiklərinizin nəticəsidir»* (Şura, 30). Necə ki kirli bir boru suyu keçirmir, kirli bir qəlb də bərəkəti keçirməz. Sileyi-rəhm — qohumlarla əlaqə saxlamaq — bu mənada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Peyğəmbər (s) buyurmuşdur ki, sileyi-rəhm ömrü uzadır və ruzunu artırır. Qohumluq telləri qırılmış evdə nə ruzi artır, nə ömür uzanar — bu, nəqlin dediyi, ağlın da təsdiq etdiyi bir həqiqətdir.Qonşuyla gözəl rəftar, başqasına süfrə açmaq, ailə qurmaq — bunların hamısı bir istiqamətə işarə edir: ruzu fərdi bir hadisə deyil. O, insan münasibətlərinin içindən doğur. Allah-təala buyurur: *«Allahdan qorxun və qohumluq əlaqələrini kəsməyin»* (Nisa, 1). Tək yaşayan, tək düşünən, yalnız özünü görən insan ruzunun ən geniş qapılarını öz əliylə bağlamış olur.Bütün bu əməllərin arxasında isə iki dərin həqiqət dayanır — təvəkkül və hüsnü-zənn. Bunlar nə əlavə məsləhətdir, nə də siyahının sonu. Bunlar ruzu anlayışının özünün ruhudur.Təvəkkül — sadə mömin üçün əlini üstünə qoyub gözləmək deyil. Əksinə, bir əkinçi kimi toxumu torpağa basdırıb yağışı Allahdan gözləməkdir. İnsan çalışır, çabalayır, səbəblərə sarılır — lakin qəlbinin dərinliyində bilir ki, işi bəxtə gətirən deyil, ruzini yetirən Allahdır. Quran bu həqiqəti belə ifadə edir: *«Allaha təvəkkül edən kimsəyə Allah kifayət edər. Şübhəsiz, Allah Öz əmrini yerinə yetirər»* (Talaq, 3). Təvəkkül odur ki, cibin boş olanda belə, Allahın xəzinəsinin dolu olduğuna öz cibindən daha çox inanasan. Bu, bəndənin öz acizliyini İlahi qüdrətə təslim etməsidir — məğlubiyyət deyil, yüksəliş.Hüsnü-zənn isə bu təvəkkülün qəlbdəki rəngidir. Allah-təala qüdsi hədisdə buyurur: *«Mən bəndəmin Mənim barəmdə olan zənninin yanındayam.»* Düşün: bu kəlam nə qədər dərindir. Demək, Allah sənin Ona olan baxışının əksidir. Əgər insan darlıq içində olanda belə içindən «Rəbbim mənə bir qapı açar» deyirsə — bu hüsnü-zənndir, bu inam ruzunun qabağını açır. Amma «nə etsəm düzələn deyil» deyən insan öz əliylə o qapının içindən kilidini vurur. Kərim olan Allah, Ona güvənən bəndəsini naümid qaytarmaqdan həya edər — bu, Onun kərəminin tələbidir.Muhəmməd Mustafaya və onun pak Əhli-Beytinə salavat — o qapıların ən böyük açarı bu mübarək adların xatirəsindədir.